ნიკა შენგელია - საქართველოს ინტერესებში შედის DCFTA-ის შენარჩუნება და ევროპასთან ინტეგრაციის გაღრმავება

საქართველოს ეკონომიკა, ისევე როგორც ნებისმიერი მცირე და ღია ეკონომიკა, მუდმივად ექვემდებარება გლობალურ და რეგიონულ გავლენებს. ბოლო პერიოდში, ქვეყნის ეკონომიკური მომავლის შესახებ დისკუსიები სულ უფრო აქტიურდება ორი ძირითადი ფაქტორის ირგვლივ: ევროლიბერალიზაციის პერსპექტივები და ზანგეზურის დერეფნის პროექტის პოტენციური გავლენა. 

ევროკავშირთან ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის (DCFTA) შეთანხმება საქართველოს ეკონომიკური ინტეგრაციის ქვაკუთხედს წარმოადგენს, რომელიც ქვეყანას ევროპულ ბაზრებზე შეუზღუდავ წვდომას აძლევს. თუმცა, ამ შეთანხმების გაუქმების შესაძლო შედეგები სერიოზულ გამოწვევებს უქმნის ექსპორტს, იმპორტს, ლარის კურსს და საინვესტიციო კლიმატს. პარალელურად, რეგიონში მიმდინარე გეოპოლიტიკური ძვრები, განსაკუთრებით კი ზანგეზურის დერეფნის პროექტის აქტიური განხილვა, კიდევ ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად იქცევა საქართველოს სატრანზიტო როლისა და ეკონომიკური მომავლის ფორმირებაში. ამ ორი სცენარის ანალიზი კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ქვეყნის გრძელვადიანი ეკონომიკური სტაბილურობისა და ზრდის პერსპექტივების გასაგებად.

Front News-თან ინტერვიუში  ევროლიბერალიზაციის გაუქმებისა და ზანგეზურის დერეფნის ეკონომიკურ შედეგებზე ეკონომისტი ნიკა შენგელია საუბრობს.

- დავიწყოთ ევროლიბერალიზაციის თემით. ბოლო დროს აქტიურად განიხილება ევროკავშირთან ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის (DCFTA) შეთანხმების გაუქმების შესაძლო შედეგები. თქვენი შეფასებით, რა იქნება მთავარი დარტყმა ქართული ეკონომიკისთვის ამ შეთანხმების გაუქმების შემთხვევაში?

- რა თქმა უნდა, უმთავრესი დარტყმა, ეჭვგარეშეა, ექსპორტის შემცირება იქნება. ევროკავშირი საქართველოს მთავარი სავაჭრო პარტნიორია; 2023 წელს ჩვენი ექსპორტის 18-25% სწორედ ამ ბაზარზე მოდიოდა. DCFTA-ის გაუქმება ნიშნავს, რომ ქართული პროდუქცია დაექვემდებარება ბაჟებს და კვოტებს, რაც წინააღმდეგობას გაუწევს ფასისა და კონკურენტუნარიანობის უპირატესობას.

- რომელ სექტორებს ან ბიზნესებს დააზარალებს ეს ყველაზე მეტად?

- განსაკუთრებით დაზარალდებიან სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის ექსპორტიორები, მაგალითად, ღვინის, თხილის, ხილის მწარმოებლები. ასევე, სერიოზულ პრობლემებს შეექმნებათ ტექსტილისა და შესაკრავი წარმოების მწარმოებლები, რომლებიც ევროკავშირის OEM ბაზარზე შედიან. რა თქმა უნდა, მცირე და საშუალო ბიზნესები, რომლებიც ევროსერტიფიკატებზე დაყრდნობით ახდენენ ექსპორტს, პირდაპირ დაზარალდებიან. შედეგად, ველოდებით ექსპორტის მკვეთრ შემცირებას, რაც გააღრმავებს უარყოფით სავაჭრო ბალანსს და ზეწოლას მოახდენს ლარზე.

- ექსპორტის გარდა, რა გავლენას მოახდენს DCFTA-ის გაუქმება იმპორტზე და რა შედეგები შეიძლება მოჰყვეს ამას მოსახლეობისთვის?

- იმპორტიც სერიოზულად გაძვირდება, განსაკუთრებით ევროკავშირიდან შემოსული პროდუქცია. დღეს ევროკავშირის პროდუქცია საქართველოს ბაზარზე საბაჟო გადასახადის გარეშე შემოდის. შეწყვეტის შემთხვევაში, დაწესდება საბაჟო ტარიფები და სავარაუდოდ, ტექნიკური ბარიერები, როგორიცაა სერტიფიკაცია, ლოგისტიკა და საბაჟო დოკუმენტაცია. ეს გამოიწვევს ფასების ზრდას მედიკამენტებზე, ავტომობილებზე და ბევრ საკვებ პროდუქტზე. შედეგი იქნება ინფლაციური წნეხი, მოსახლეობის რეალური შემოსავლის ვარდნა და მომხმარებლის მსყიდველობითი უნარის გაუფასურება.

- ამ ყველაფრის გათვალისწინებით, როგორი იქნება ზეწოლა ლარის კურსზე?

- ექსპორტის შემცირება და იმპორტის გაძვირება უარყოფით მიმდინარე ანგარიშს გამოიწვევს, რაც ლარისთვის ძირითადი რისკფაქტორია. ევროდან შემოსული ინვესტიციების შემცირება და გარე ფინანსური ნაკადების გაუფასურება გააღრმავებს ეროვნული ვალუტის გაუფასურების ტენდენციას. ლარის კურსზე ზეწოლა შესაძლოა, ძლიერი იყოს როგორც მოკლევადიან, ისე საშუალოვადიან პერიოდში. ველით ლარის გაუფასურებას 10-20%-მდე 1-2 წელიწადში, რაც მოითხოვს მონეტარული გამკაცრებას (საქართველოს ეროვნულ ბანკს მოუწევს განაკვეთის აწევა) და გამოიწვევს ეკონომიკური ზრდის შენელებას.

- როგორ იმოქმედებს ეს საინვესტიციო კლიმატზე?

- ევროკავშირთან ვაჭრობა საერთაშორისო ინვესტორისთვის ერთგვარი შესვლის ნიშანია – DCFTA უზრუნველყოფს პროგნოზირებად გარემოს. მისი გაუქმება გამოიწვევს ინვესტიციების გადავადებას, უცხოური პირდაპირი ინვესტიციების (FDI) შემცირებას და რისკის პრემიების ზრდას, განსაკუთრებით კორპორაციულ და სუვერენულ ობლიგაციებზე.

- შეგვიძლია შევაჯამოთ სამი ძირითადი ეკონომიკური შედეგი ევროლიბერალიზაციის გაუქმების შემთხვევაში?

- რა თქმა უნდა: ეს იქნება, ექსპორტის ვარდნა - შემოსავლის კლება ქვეყნისთვის. ლარის გაუფასურება - იმპორტის გაძვირება და ინფლაცია.

საინვესტიციო მიმზიდველობის დაქვეითება - ზრდის შენელება.

- მოდით, გადავიდეთ მეორე უმნიშვნელოვანეს თემაზე – ზანგეზურის დერეფნის პროექტზე. რას ნიშნავს ზანგეზურის დერეფნის ამოქმედება საქართველოსთვის ეკონომიკური თვალსაზრისით, განსაკუთრებით ტვირთბრუნვის კუთხით?

- ზანგეზურის დერეფანი განიხილება, როგორც მნიშვნელოვანი სატრანზიტო მარშრუტი, რომელიც აზერბაიჯანს ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკასთან სომხეთის სამხრეთით გადამავალი გზით შეაკავშირებს. საქართველოსთვის ამ დერეფნის ამოქმედება გამოიწვევს ტვირთების გადამისამართების რისკს არსებული აღმოსავლეთ-დასავლეთის კორიდორებიდან. თუმცა, ეკონომიკური მოდელები, მათ შორის საერთაშორისო სატრანსპორტო კვლევების ფონდის (ITF) მონაცემები, მიუთითებს, რომ ზანგეზურის დერეფნის ამოქმედება ხელს შეუწყობს მთელ რეგიონში ინფრასტრუქტურული ინვესტიციების ზრდას. საქართველოსთვის პოზიტიური შედეგები შესაძლებელი იქნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ქვეყანა მოახერხებს საკუთარი სარკინიგზო და პორტული ინფრასტრუქტურის განახლებასა და ინტეგრაციას ახალ მარშრუტებთან.

- როგორია გეოპოლიტიკური რისკები ამ დერეფნის პროექტთან დაკავშირებით, განსაკუთრებით აზერბაიჯანის, სომხეთისა და ირანის კონტექსტში?

- ზანგეზურის დერეფნის კონცეფცია პირველად 2020 წლის 9 ნოემბრის სამმხრივ შეთანხმებაში დაფიქსირდა და მისი განხილვა 2023 წლის მოვლენების ფონზე გააქტიურდა. ეს პროექტი აზერბაიჯანისთვის სტრატეგიულ ინტერესს წარმოადგენს, თუმცა სომხეთში დომინირებს შიში ეროვნული სუვერენიტეტის დაკარგვასთან დაკავშირებით, რაც ქმნის გავლენიან შიდა პოლიტიკურ წინააღმდეგობებს. მნიშვნელოვანია ირანის როლიც, რომელიც ზანგეზურის დერეფანს აღიქვამს, როგორც რეგიონში მისი გავლენის შემცირების მცდელობას. ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტრო არაერთგზის გამოხატავდა უკმაყოფილებას, რაც ზრდის გეოპოლიტიკურ სენსიტიურობას. შესაბამისად, საქართველოსთვის დერეფნის ამოქმედება გულისხმობს გეოპოლიტიკური ბალანსის სიფრთხილით მართვას.

- რა ინფრასტრუქტურული საჭიროებები დგას ზანგეზურის დერეფნის ეფექტიანი ამოქმედების წინაშე?

- ეფექტიანი ამოქმედება მოითხოვს როგორც სომხეთის, ისე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მნიშვნელოვან სარკინიგზო და საგზაო მშენებლობებს. აზერბაიჯანმა უკვე დაიწყო სარკინიგზო პროექტების განხორციელება ნახიჩევანის მიმართულებით, ხოლო სომხეთში პროცესი პოლიტიკურად შეფერხებულია. საქართველოს მხრიდან საჭირო იქნება იმ ინფრასტრუქტურის გაძლიერება, რომელიც უკავშირდება ბაქო-თბილისი-კარსის სარკინიგზო ხაზს და პოტენციურად - ახალ სატრანზიტო კორიდორებს. აუცილებელია ლოგისტიკური ჰაბების განვითარება თბილისსა და ფოთში, რათა საქართველო არ იქცეს გვერდით მყოფად, არამედ ცენტრალურ გადამზიდავ ქვეყნად.

- საინვესტიციო კუთხით, რა რისკებსა და შესაძლებლობებს ქმნის ზანგეზურის დერეფანი საქართველოსთვის?

- საინვესტიციო თვალსაზრისით, ზანგეზურის დერეფანი ქმნის როგორც რისკებს, ისე შესაძლებლობებს. მთავარი საფრთხეა ის, რომ საქართველო დაკარგავს სატრანზიტო ფუნქციას, რაც შეამცირებს როგორც ბიუჯეტურ შემოსავლებს, ისე ინვესტორთა ინტერესს. ამასთან, არსებობს ალტერნატიული სცენარი: საქართველო შეიძლება გახდეს დერეფნის გაფართოებული ნაწილიც, რაც მოითხოვს აქტიურ დიპლომატიასა და რეგიონული შეთანხმებების შეჯერებას. საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები (IFIs) დაინტერესებული იქნებიან იმ შემთხვევაში, თუ პროექტი მიიღებს მრავალმხრივ მხარდაჭერას და უზრუნველყოფილი იქნება უსაფრთხოების სტაბილურობა. საქართველო ამ კუთხით უნდა ეცადოს საინვესტიციო ჩართულობის მაქსიმიზაციას - როგორც ინფრასტრუქტურული ტენდერების, ისე მრავალპარტიული რეგიონული შეთანხმებების გზით.

- დაბალბიუჯეტიანი ავიახაზების როლი ევროლიბერალიზაციის კონტექსტში ასევე საინტერესოა. როგორ იმოქმედებს ვიზალიბერალიზაციის გაუქმება მათ ოპერირებაზე საქართველოში?

- დაბალბიუჯეტიანი ევროპული ავიახაზები, როგორიცაა Wizz Air, პირდაპირ ვიზალიბერალიზაციასთან არის დაკავშირებული. Wizz Air საქართველოში სწორედ თავისუფალი მიმოსვლის ამოქმედების შემდეგ შემოვიდა, რადგან მისი ბაზრის მოტივაცია ქართველი ტურისტების ნაკადი და ევროკავშირის ბაზრის გახსნა იყო. ვიზალიბერალიზაციის გაუქმების შემთხვევაში, მოსალოდნელია ფრენების სიხშირის შემცირება, ტარიფების ზრდა ვიზის გადახდების და პროცედურების გამო, ზოგიერთ მიმართულებაზე კი სრული გაქრობაც კი ბაზრიდან. Lufthansa Group (Austrian, Lufthansa) ძირითადად ემსახურება ევროკავშირის მოქალაქეებს და ბიზნესს, თუმცა ქართველების შემცირებული მოთხოვნა შესაძლოა, გავლენას ახდენდეს ფრენებზე. LOT Polish Airlines ხშირად ემსახურებოდა ქართველ სტუდენტებსა და ვიზიტორებს ვარშავის გავლით ევროპის ქალაქებში. AirBaltic-ის შემთხვევაში, ვიზების გაუქმება შეამცირებს ტრაფიკს ბალტიის მიმართულებით.

- დასასრულს, თქვენი აზრით, რა არის ყველაზე ოპტიმალური სცენარი საქართველოს ეკონომიკური განვითარებისთვის ამ გამოწვევების ფონზე?

- ნამდვილად არსებობს ორი განსხვავებული სცენარი. სცენარი 1 – DCFTA შენარჩუნება გულისხმობს სტაბილურ წვდომას ევროკავშირის ბაზარზე, ექსპორტის ზრდას, ინვესტიციების ზრდასა და პროგნოზირებად გარემოს. ეს გამოიწვევს ლარის სტაბილურობას, დაბალ ინფლაციას და პოზიტიურ ფისკალურ და მიმდინარე ანგარიშის ბალანსს.

ხოლო სცენარი 2 – DCFTA გაუქმება ნიშნავს ექსპორტის შემცირებას და ევროკავშირის ბაზარზე წვდომის დაკარგვას. ეს გააუარესებს საინვესტიციო კლიმატს და გამოიწვევს კაპიტალის გადინებას, ლარის გაუფასურებას, ფასების ზრდას და გრძელვადიან ეკონომიკური ზრდის შენელებას.

ცხადია, საქართველოს ინტერესებში შედის DCFTA-ის შენარჩუნება და ევროპასთან ინტეგრაციის გაღრმავება. რაც შეეხება ზანგეზურის დერეფანს, აქ მნიშვნელოვანია აქტიური დიპლომატია და საკუთარი ინფრასტრუქტურის განვითარება, რათა ქვეყანამ შეინარჩუნოს და გააძლიეროს თავისი სატრანზიტო როლი. 

ელზა პაპოშვილი